تعلیم وتربیت از دیدگاه شهید مرتضی مطهری اندیشه‏های شهید مطهری باید به عنوان مبنای مواجهه علمی با افکار وارداتی جدید و دستیابی به نوآوریهای علمی در عرصه معارف دینی مورد توجه قرار گیرد. بررسی اندیشه و آرای آیت الله شهید مطهری و تأثیر آن در شکل‏گیری مبانی فکری انقلاب اسلامی و تجلیل از شخصیت کم نظیر ایشان هم، مورد نیاز جوامع اسلامی و هم ادای بخشی از وظیفه حق‏شناسی نسبت به اندیشمندان و فرزانگان انقلاب اسلامی است. شهید مطهری، با ایمان، علم و اعتماد به نفس والای خود و همچنین ادب و انصاف علمی در آن سالها شجاعانه وارد میدان شد و با یک مواجهه صحیح و علمی در مقابل تفکرات مارکسیستی و لیبرالیستی، توانست چهره روشن و نابی از تفکرات اسلامی ارائه دهد و جریان روشنفکری اسلامی صحیحی را پایه گذاری نماید که در واقع مبنای بخشی عمده از جریان فکری انقلاب اسلامی شد.» رهبر معظم انقلاب در پیام خود ضمن اشاره به این نکته که تا کنون تعریف جامعی از هویت فکری و روشنفکری شهید مطهری ارئه نشده است، آورده‏اند: «مرحوم مطهری با قوت فکری و اندیشه صائب خود وارد میدان‏هایی شد که تا آن زمان هیچ کس در زمینه مسایل اسلامی وارد آن نشده بود». در این مراسم، سیدمحمد خاتمی، رئیس جمهوری در سخنانی، ضمن برشمردن برخی از وجوه شخصیتی و اخلاقی استاد شهید مطهری گفت: «مطهری مرد میدان گفتگو بود، آن هم نه تنها در درون مرزهای سنت و فکر اسلامی که با همه ارباب ملل و نحل، آن هم نه به قصد سرکوب و ارعاب دشمنان، بلکه برای گسترش میدان فهم و خرد خود و مردمان دیگر.» در این همایش جهانی، نشست‏های دوازده‏گانه با موضوعات زیر برگزار شد: ـ تفکر خلاق ـ دین، آزادی و آزاد اندیشی ـ نوآوری‏های فلسفی استادمطهری ـ دین، زن و حقوق زنان ـ شخصیت‏شناسی مطهری ـ دین، آزادی اندیشه و احیای تفکر دینی ـ گفتگوی میان ادیان ـ راهی به سوی تجدید فکر دینی ـ مطهری و مطالعات تطبیقی علم جدید ـ دین و اخلاق ـ اندیشه‏های کلامی و دینی استاد مطهری ـ دین، حقوق بشر و اندیشه‏های سیاسی ـ اجتماعی استاد مطهری ـ دین و تکثرگرایی دینی در ادامه خلاصه‏ای از برخی عناوین مقالات این همایش را مرور می‏کنیم: نوآوری ‏ها و روش‏های فلسفی و کلامی استاد مطهری حرکت و زمان از موضوعات گسترده‏ای است که مورد بحث و جست و جوی برخی حکما و فلاسفه قرار گرفته است. در همین راستا آیت الله سیدحسن مصطفوی استاد و رئیس گروه فلسفه دانشگاه امام صادق(ع) بعد از پرداخت به این مسئله که حکمای اقدم، زمان را جوهری سیال و ازلی و حتی واجب الوجود دانسته‏اند، گفت بعضی آن را موهوم و غیرواقعی و نیز متکلمین آن را امری نسبی و محققین حکمای اسلامی آن را مقدور حرکت و صغیه و یا جوهریه می‏دانند، وی سپس به نوآوری آرا و تحقیقات مهم استاد مطهری در این زمینه می‏پردازد. دکتر مهدی گلشنی استاد دانشگاه صنعتی شریف و رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، برخورد عمیق و فیلسوفانه استاد مطهری با علوم جدید را می‏ستاید و در فرازی از مقاله خویش چنین می‏آورد: «استاد مطهری با علوم جدید با دیدی باز و خالی از تعصب برخورد می‏کردند. ایشان به نظریه‏هایی که با خلقت جهان انسان سر و کار داشت اعتنای تمام داشتند. استدلال آوری صحیح و متین او چنان متقن بود که برای غیرمسلمان هم قابل درک و قبول بود. او در مقام استدلال با مسئله خلقت انسان، روح یا علیت، با قوت تمام علمی پیش رفته است.» دکتر غلامعلی حداد عادل استاد دانشگاه تهران و رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی مقاله خود را با عنوان «مطهری و فلسفه تطبیقی در ایران معاصر» ارایه کرد. او مطهری را در تطبیق فلسفه اسلامی با فلسفه جدید غربی کم نظیر دانست و گستردگی تحقیقات او را ستود. تحقیقاتی که بیشتر برای افرادی بود که تحت تأثیر تبلیغات مارکسیستی و کمونیستی، ماتریالیسم دیالکتیک را فلسفه علمی و یگانه فلسفه معتبر جهان می‏شناختند. دکتر حداد عادل افزود: «باید مطهری را به سان فیلسوفانی چون هیوم، کانت و هگل، راهگشای فلسفه تطبیقی دانست». وی در این زمینه شرح مبسوط منظومه را در شمار فعالیت‏های کاربردی فلسفه تطبیقی او قلمداد کرد. تلقی ناردست جامعه علمی غرب از فلسفه اسلامی باعث شده است که آنان این علم دقیق و راهگشا را در متافیزیک ارسطویی ـ افلاطونی ـ که به نوعی با سلیقه‏ها و تزوقهای دین آمیخته است ـ منحصر دانند مقاله «مطهری، نمایشگر جامعیت و توانمندی‏های فلسفه اسلامی» از دکتر حسین غفاری، استادیار دانشگاه تهران است. وی با درک دقیق از این تلقی ناقص، نقش اساسی استاد مطهری را در تبیین صحیح فلسفه اسلامی و درک عمیق وی در بزنگاه‏های علمی، کاویده است که درصدد برآمد تا اصالت فلسفه اسلامی را به آن بازگرداند. نویسنده در صدد است تا تبیین کند فلسفه اسلامی در علایق سنتی کلام قرون وسطایی تنیده نیست، او کوشیده است در این مقال اثر گذاری شهید مطهری را با طرح مباحث تطبیقی میان اندیشه غربی و فلسفه اسلامی ترسیم کند و بفهماند این علم گرانمایه دارای نیروی قوی علمی است که بدون تمسک برآن گره‏های کور معرفت‏شناسی گشوده نگردد. اتهام اصلی بر فلسفه اسلامی ناکارآمدی آن در زندگی آدمی است و دین نیز بنهاده در گوشه‏ای که متعلق به دوران گذشته است به راستی در این جرگه وظیفه و تکلیف یک فیلسوف اسلامی چیست؟ با نظری اجمالی بر آثار مطهری درمی‏یابیم که استاد در پس تدریس‏ها و نوشته‏های فلسفی خود، آبستن دغدغه‏های شگرف‏تر، ملموس‏تر و نزدیک‏تر به عرصه زندگی آدمیان است. از این رو چرخه محتوایی کتابها و مقالات علمی او را بر محورهایی می‏بینیم که در زندگی آن روز جامعه مهم و روزآمد بوده است. او در مقطعی از زمان حقوق زن را درمی‏کاود، و در زمانی به هنر و سینما و سیاست و در مقطعی دیگر به علم و ایمان و فطرت و دردهای جامعه مارکسیستی و ناسیونالیستی و... می‏پردازد. و درصدد برمی‏آید فاصله میان فلسفه را از اعتقادات افراد و زندگی روزمره آنان کم کند. «علم کلام و فلسفه اسلامی معاصر با تأکید بر آرای فلسفی شهید مطهری» عنوان مقاله‏ای است از دکتر رضا داوری اردکانی استاد دانشگاه تهران و رئیس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران. او این دغدغه‏های اصیل را از نگاه شهید مطهری بررسی می‏کند. او می‏خواهد نشان دهد که ثمره فعالیت‏های فلسفی استاد دست کم به مقصد اثبات سازگاری دین با همه ارزش‏های مقبول جامعه بشری نزدیک شده است. بر همین اساس می‏پرسد آیا این فیلسوف از قلمرو فلسفه به وادی علم کلام وارد شده است؟ آیا او یک متکلم است؟ با توجه به این که کار کلامی او با ماهیت کلام سابق متفاوت است، کلامی که آورده است چگونه کلامی است؟ نوآوری دیگر کلامی مطهری در مبحث عدل الهی است. در این مقاله دکتر غلامرضا اعوانی استاد دانشگاه شهید بهشتی و رئیس موسسه حکمت و فلسفه ایران به بحث عدل الهی از دیدگاه شهید مطهری می‏پردازد. و آن را در تاریخ اندیشه بشری مسئله‏ای پرنزاع می‏خواند. او با بررسی اجمالی سیر تاریخی مبحث عدل الهی نزد فیلسوفان و متفکران، نظریه شهید مطهری را در کتاب عدل الهی بررسی کرده، خصوصیات روش ایشان را که توأم با نوآوری است، تحلیل می‏کند. به راستی مطهری فردی دلسوز و دردمند بود و به جامعه دینی و بشری با دیدی عالمانه و شگرف می‏نگریست. بی‏شک می‏توان گفت، او بر مسئله اندوه که تمام وسعت زندگی بشر را فرا گرفته است، نگاهی ویژه داشت تا آنجا که خانم دکتر نایلا سلیمانوا، استادیار دانشگاه خزر از آذربایجان این ویژگی انسان دوستانه را در لابه‏لای نوشته‏هایش دریافته و در جست و جوی نگاه پنهان او به دردها، آلام و رنجهای بشری می‏پردازد. نمونه آن، کتاب «انسان کامل» است که در آن به مسئله اندوه پرداخته شده است؛ از این رو، خانم نایلا در مقاله خود با عنوان «نگرشی بر مسئله اندوه از دیدگاه استاد مطهری» می‏گوید: در نگاه مطهری، انسان بدون اخلاق مثل حیوان است و شخصیت آدمی فقط با اصول اخلاقی‏اش معنا می‏یابد. معیار حقیقی انسان بودن، داشتن اندوه و درد متعالی است. تمام موجودات زنده، رنجهای مشترک دارند و درد اصلی انسان در این زندگی زودگذر و در حقیقت توجیه حیات و زندگی او، فقط یافتن راهی است که آدمی را به ابدیت هدایت می‏کند و اندوه اصلی همین است. جناب پرفسور عبدالواحد شمال اف، استاد فلسفه پژوهشگاه فلسفه حقوق آکادمی علوم تاجیکستان مقاله خود را با عنوان «ماهیت فلسفی ـ مذهبی استاد مطهری» طرح کرد. او از دریچه ماهیت فلسفی ـ مذهبی، نقش استاد مطهری را در تبیین مباحث اساسی می‏داند و درمی‏یابد اندیشه‏های پرفروغ این بزرگ مرد بر اساس عقل و دانش است و در حقیقت به خاطر دفاع از دین اسلام است که در همه عرصه‏هایی که شبهاتی نسبت به دین مطرح بوده حضور می‏یابد. وی مطهری را در حکمت نظری، جانب دار سومین اصل فلسفه اسلامی می‏داند که پایه گذار آن ملاصدرا است و به عنوان حکمت متعالیه مشهور است. وی معتقد است، اهمیت اندیشه‏های استاد مطهری در این است که الاهیات را در دو فصل جدید ازعلوم طبیعیات آزاد کرده و مقابل حمله متجددان، حکمت سنتی را از گزند تهاجم آنان مصون می‏دارد. قدرت نقادی فیلسوفانه از دیگر امتیازات استاد مطهری است که نشان‏گر آگاهی وسیع او در فلسفه کلاسیک و فلسفه نوین است. از این رو خانم پرفسور وجیه قانصو استاد دانشگاه لبنان در مقاله خود با عنوان «شهید مطهری و فلسفه غرب» می‏خواهد به چند پرسش اساسی پاسخ دهد؛ ـ میزان درک مطهری از واژه‏های افکار غربی چقدر است؟ ـ آیا او به جزء جزء افکار فلسفه غرب شناخت واقعی دارد؟ ـ آیا مطهری امکانات جدید فلسفه غرب را به کار گرفته است و اشکالات آن را وارد فلسفه اسلامی کرده است؟ در این مقاله سعی شده است کیفیت حضور افکار غربی در آگاهی و شناخت مطهری و کیفیت حضور مطهری در حرکت فلسفه غرب مورد بررسی قرار گیرد. دین، آزادی، آزاد اندیشی و احیای تفکر دینی چالشی که در فضای فکری دینی پدید آمده، زندگی دینی سنتی را با سؤالاتی مواجه کرده است که پاسخ به آن بسیار مهم و حیاتی است و سوال از چگونگی دینداری در دنیای جدید اندیشه متفکران را به خود جلب کرده است. مقاله «اسلام و دنیای متجدد؛ با الهام از اندیشه‏های استاد مطهری» از دکتر علی اصغر خندان عضو هیئت علمی و مدیر گروه معارف اسلامی دانشگاه امام صادق (ع) ناظر بر همین مباحث است. وی در پژوهش خود چند محور کلیدی را بررسی می‏کند. 1. شناخت نسبت و تجدد 2. شناخت تعارض‏های آن دو 3. نقد سنت و تجدد 4. نظریه‏پردازی بر اساس جمع این دو مقوله در حیات دینی. اخلاق و آزادی دو مفهومی است که می‏توان آن دو را به لحاظ معرفت‏شناسی بررسی کرد و رابطه میان آن دو را جست. شهید مطهری که در عرصه‏های علمی ـ دینی نقش خود را به درستی ایفا کرده، در این مقولات نیز افراد محقق را به خود جلب کرده است. مقاله «رابطه آزادی و اخلاق» از شریف لک زایی ناظر بر همین است که به این دو مفهوم با تأکید بر اندیشه‏های شهید مطهری پرداخته است. او آزادی و اخلاق را در مقابل و ضد هم نمی‏داند و اساسا آزادی را فضیلتی اخلاقی قلمداد می‏کند و آن را بر اخلاق مقدم می‏داند. «احیای تفکر دینی: اجتهاد و ارزیابی مجدد متون کلاسیک در دوران جدید با تکیه بر آرای شهید مطهری نام مقاله‏ای است از دکتر لیاکات تکیم استاد دانشگاه دنور آمریکا که به بررسی براهین اصلاح‏گران گوناگون معاصر مسلمان و ارزیابی مجدد نهادهای فقهی سنتی می‏پردازد و با توسل به اصول هرمنوتیکی مختلف از جمله مصلحت، اجتهاد و... افکار مطهری را بازکاوی می‏کند. در این مقاله سعی شده است نقش مطهری در تأثیرگذاری بر موضوعاتی مثل حقوق بشر، آزادی بیان در شریعت اسلام و... بیان شود. دکتر اندروگاستافسون، استادیار فلسفه دانشگاه مینه سوتا از آمریکا اصول آزادی‏های شخصی جان استیوارت میل را بررسی کرده است و نقش تبلیغات و اثرگذاری آن بر تصور جامعه چون شعر، هنر و دین و نقش مثبت دین را در حمایت از آموزش و عادات اخلاقی خوب از نگاه و اندیشه استیوارت میل می‏نمایاند. او نقادی مطهری از ماتریالیسم را کاملاً شبیه انتقاداتی از فرهنگ مصرفی می‏داند. یعنی دقیقا همان چیزی که از تفکر مسیحی جان استیوارت میل دریافت می‏شود. بحث از عقلانیت اسلامی بحثی کارآمد است که تفاوت آن با عقل گرایی غربی بسیار است. مقاله «ویژگیهای اصلی عقلانیت اسلامی» از دکتر ابوالفضل عزتی استاد دانشگاه و سرپرست بخش دانشگاهی کالج اسلامی لندن است که این تفاوت را از جهت‏های مختلف و متعدد مثل تاریخ، فلسفه، کاربرد توجیه، منابع، تعریف، مبانی نتایج و... نشان می‏دهد. پرفسور مظفر اقبال استاد دانشگاه واترلو و رئیس مرکز «اسلام و علم» کانادا مقاله خود را با عنوان «دیدگاه اسلام درباره آزادی فکری و هرج و مرج فکری» طرح کرد. وی اعتقاد دارد که شرایط فکری فعلی، مسئله آزادی در اسلام را بسیار مبهم تعریف کرده است. او در صدد برآمده تا اصول آزادی بیان را در تفکر اسلامی به نحو دقیق بیان دارد و شکلی از مفاهیم آزادی که اکنون از آن بحث می‏شود را نشان دهد و ثابت کند که آزادی حاکم بر جوامع غربی، آزادی به معنای دقیق کلمه نیست بلکه هرج و مرج فکری است. اندیشه‏های قرآنی و فقهی و تربیتی تبحر مطهری در حوزه‏های فلسفی نباید توانمندی او را در عرصه‏های فقهی مغفول نهد. به همین خاطر دکتر علی مطهری عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در مقاله خود با طرح «مسائل فقهی در آثار شهید مطهری» سعی کرده است، مقام فقهی او را که تا حدودی از نظرها دورمانده برجسته نماید و روش فقهی او را که به نوعی مثل روش مرحوم آیت الله بروجردی و امام خمینی است بررسی کند. قرآن پژوهی، جزیی دیگر از فعالیت‏های علمی شهید مطهری است. در این زمینه نادعلی عاشوری تلوکی استاد و عضو هیئت علمی دانشگاه نجف‏آباد مقاله‏ای با عنوان «فعالیت‏ها و دیدگاه‏های قرآنی استاد مطهری» ارائه کرده و در آن به بخشی از علوم قرآنی یعنی تفسیر و شیوه تفسیری استاد مطهری پرداخته است. مقاله «نکته‏های تربیتی در آرای شهید مطهری» از دکتر علی شریعتمداری استاد دانشگاه تهران نظریات تربیتی شهید مطهری را کاویده و کتاب «تعلیم و تربیت در اسلام» را که حاوی مطالب تربیتی است بررسی می‏کند. مطهری آموزش را با روش تربیتی خاص ارائه شده، طرح می‏کند همان کاستیی که در نهادهای آموزشی ما موجود است و به نوعی با مقوله تربیت بی‏ارتباط یا کم ارتباط است. دکتر شریعتمداری سعی کرده است، این نقیصه و خلا را که مورد نظر شهید مطهری نیز بوده و در مراکز آموزشی ما نیز احساس می‏شود، بیان کند. مقاله «دین و تربیت در افکار شهید مطهری» از حجت الاسلام و المسلمین الشیخ علی عبدالله سنان، محقق، مؤلف و مدیر تعلیم دینی اسلامی لبنان است که در چند محور تنظیم شده است. 1. منابع و ابعاد تربیت دینی 2. کارآیی تربیت در فرد و جامعه 3. چارچوب تربیت دینی 4. عوامل موثر در تربیت 5. رابطه تنگاتنگ دین و تربیت 6. شیوه‏های تربیت در قرآن و سنت 7. الگوی تشخیص انسانی در تربیت اسلامی تربیت اسلامی اساسا جزو دغدغه‏های مهم استاد بوده است را به همین خاطر نگاهی وسیع به این بعد دین داشته است. اندیشه ‏های سیاسی ـ اجتماعی مطهری مطهری در حوزه فعالیت‏های علمی‏اش مباحثی را پی می‏گیرد که می‏توان آن را در شمار فعالیت‏هایی دانست که بر دین، فلسفه و ارتباطات ناظر است. از این رو؛ دکتر حمید مولانا استاد و رئیس بخش برنامه‏های ارتباط بین‏الملل دانشگاه امریکن واشنگتن در مقاله خود «فلسفه ارتباطات اسلامی از دیدگاه شهید مطهری» درصدد است نشان دهد، حوزه ارتباطات و روابط اسلامی در آثار مطهری به عنوان یک مجموعه منسجم و مستحکم است. او در توجیه پرداختن به این مسئله می‏گوید: «آنچه باعث جلب توجه من به فلسفه ارتباطات و روابط اسلامی از دیدگاه مطهری می‏شود، حس و امیدی است که همراه با پیوند تشکلهای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و فناوری، حدود حوزه‏ها را در جوامع اسلامی و در محیط جهانی تعیین می‏کند». دکتر محمد مشکات عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان در مقاله خود با عنوان «دین و مردم سالاری در بنیادهای اندیشه استاد مطهری» به مولفه‏های آزادی، عدالت، معنویت، حاکمیت مردم، حاکمیت قانون، حقوق بشر، قانون شهروند و... از دیدگاه مطهری پرداخته است. دکتر حسن خجسته عضو هیئت علمی دانشکده صدا و سیما و معاون صدا در سازمان صدا و سیما مقاله خود را با عنوان «روش‏شناسی شهید مطهری در بررسی مسائل زنان» پی می‏گیرد که در آن ویژگی‏های نظام حقوقی طراحی شده از سوی شهید مطهری را چنین ترسیم می‏کند: 1. برابری خلقت انسان‏ها در نوع 2. تفاوت انسان‏ها در جنسیت 3.اصالت نظام خانواده دکتر لیندا کلارک، استادیار دانشگاه کونکوردیای کانادا در مقاله خود «آیت الله مطهری و زنان؛ بازسازی مبناگرایی آزاد» دیدگاه‏های وی را درباره زنان به خصوص در مورد جنبش آزادی زنان در محیط بررسی می‏کند و معتقد است با وجود محدودیت‏ها موضع مطهری باز و مترقی بوده است. دکتر عبدالرئوف فضل الله محقق و دبیر کل مجمع فرهنگی عربی از لبنان مقاله خود را با عنوان «زن و حقوق زن از دیدگاه اسلامی با تأکید بر آرای استاد مطهری» چند محور اساسی را می‏کاود: 1. زن در عصر بربریت 2. زن در عصر تمدن‏های بابل، مصر و رومانی 3. زن در دین مسیحی و یهودی 4. زن در جزیرة‏العرب قبل از اسلام دکتر توشیوکورودا، استاد دانشگاه بین المللی ژاپن و رئیس انجمن مطالعات فرهنگی منطقه‏ای از ژاپن مقاله خود را با عنوان «دموکراسی در اسلام و مقایسه با دموکراسی غربی با تأکید بر اندیشه‏های آیت الله مطهری» با نگاهی عمیق به دموکراسی غرب و اسلام این موضوع را بررسی می‏کند. او مبانی وجودشناسی دموکراسی اسلامی را با دموکراسی غرب متفاوت می‏داند و معتقد است، عامل کلیدی این تفاوت مفهوم توحید در اسلام است. زیرا توحید اصل اساسی برای درک همه چیز بر اساس وحدانیت است. روز چهارم این همایش با سخنرانی آیت الله جوادی آملی در قم ادامه یافت. ایشان طی سخنانی اساس پایه‏گذاری هر مکتبی را مبتنی بر فکر و عقل و اعتبار آن را در گرو پیش فرض اصول متعارفه دانست. وی در خصوص اسلامی کردن دانشگاه‏ها افزود: «جداسازی کلاس دختران و پسران، مسلمان پروری است اما آنچه دانشگاه‏های ما را اسلامی می‏کند ارائه علوم اسلامی به نحو علمی و عقلی است». ایشان درباره حوزه اعتبار عقل گفت: «خدای سبحان به عقل بها داده و به حجتش حرمت نهاده و در مقام نعل و نه در مقام ذات و صفات خود را درگیر کرده است «لایسئل عما یفعل و هم یسئلون» آیت الله جوادی آملی در خصوص شخصیت علمی شهید مطهری افزود: «مطهری محرری توانا بود، محرر کسی است که دست و بال بحث را باز می‏کند که باید در وهله نخست، خود فردی آزاد باشد». حجت الاسلام والمسلمین حسینی بوشهری مدیر حوزه علمیه قم، سخنران دیگر این همایش بود، وی روحانیت را در مرحله نخست عهده‏دار مدیریت فکری جامعه دانست و شهید مطهری را به عنوان نمونه بارز روحانیت، حامل قدرتی روحی و علمی معرفی کرد که به رسالت سترگ خود جامه عمل پوشانده است. وی او را پایبند به مبانی مکتب اسلام و دارای جامعیت علمی، آفاق فکری برون حوزوی، صاحب تفکری وسیع و منضبط خواند.

در برخورد با کتابها و آرا و اندیشه های استاد مطهری، باید چند نکته را در نظر گرفت. اولا ایشان یک مبلغ واقعی اسلام بود، به این معنا که آنچه را در اسلام، قرآن، سنت پیامبر(ص) و در رویه ائمه اطهار(ع) آمده، استاد مطهری همه اینها را در ذهن خود بر مدار منطقی و عقلانی قرار داده بود. در تربیت اسلامی، مهمترین مؤلفه، پرورش تفکر و قدرت عقلانی است. پیامبر اکرم(ص) فرموده اند، کسی که از عقل برخوردار نیست، ارزش دین را هم درک نمی کند. مردم باید آیات الهی در زمین را ببینند. بنابراین، نکته مهمی که در تعلیم و تربیت اسلامی از نظر مرحوم مطهری مورد توجه بوده، پرورش قدرت عقلانی است این امر محور اندیشه های تربیتی این استاد بزرگ است. افرادی که کتابهای استاد مطهری را مطالعه می کنند، باید توجه داشته باشند که بهترین منبع برای معرفی معارف اسلامی در دوران ما، آثار این استاد بزرگوار است. آیین خواندن و آیین اندیشیدن و آیین درست فکر کردن را در آثار شهید مطهری ببینیم، نکته های اساسی در کتاب «تربیت اسلامی» این شهید بزرگوار اینکه ما یاد بگیریم در مورد مسائل مختلف تفکر عمیق داشته باشیم و با استفاده از روشهای عقلانی در حل مسائل اقدام کنیم. بهترین مؤلفه برای پرورش تربیت اسلامی در انسان، رشد قدرت عقلانی در اوست تا بتواند این امر را در کلیه مسائل فردی و اجتماعی پیاده کند. معمولاً رویه تربیتی شهید مطهری این بود که خواننده را متوجه مسأله اساسی مورد بحث می کرد و ارتقای فکری، محور اساسی آن بود. * ماهیت تربیت اخلاقی از منظر این استاد بزرگوار چه بود؟ ** ابتدا باید تعریفی از تربیت اخلاقی داشته باشیم، زیرا اخلاق یکی از جنبه های طبیعی حیات انسان است؛ بدین معنا که انسان همان طور که به هوا و غذا برای پرورش جسم نیاز دارد، به درک اخلاقی هم نیازمند است. اینکه با دیگران چگونه ارتباط برقرار کند، چه رسالتی در برابر دیگران دارد و چگونه باید عادلانه برخورد کند و به حقوق دیگران پایبند باشد، اینها محورهای اخلاقی است. دوباره بر محور عقلانی در مسأله گذشته تأکید می کنم که در پرورش اخلاقی هم، تکیه بر مؤلفه های عقلانی نقش اصلی را دارد. باید مرزهای خوب و بد را از یکدیگر بشناسیم. چرا اموری چون خدمت به مردم، راستگویی، درستکاری، احترام به دیگران مورد پذیرش همه است اما دروغ، تهمت و آزار دیگران از دیدگاه همه مردم منفور و غیر قابل پذیرشند. * از دیدگاه شهید مطهری، چه ارتباطی میان آموزش ارزشها و تربیت اسلامی وجود دارد؟ ** برای پاسخ، باید تعریفی از ارزش داشت. آن چیزی که خود به خود برای انسان دارای آثار مفید است و او را به کمال و رشد می رساند. زمانی که در مورد ارزشهای اخلاقی بحث می کنیم، مؤلفه هایی را که در زمینه اخلاقی با اهمیت و موثر می باشد، مد نظر داریم. در خصوص اخلاق هم باید بدانیم که چه سهمی در خدمت به دیگران داریم. پیامبر اکرم(ص) می فرمایند کسی که صبح برخیزد و کوششی برای حل مشکلات جامعه نداشته باشد، مسلمان نیست. بنابراین، خدمت به خلق، محور اخلاق اسلامی است. این امر شامل رعایت حقوق افراد جامعه و احترام به آنها و نیز تلاش برای کمک به حل مشکلات مردم هم می شود. * شهید مطهری ایمان و مذهب را ضامن اجرای اخلاقیات در جامعه می دانستند، چگونه می توان این دو مؤلفه را در شرایط کنونی تعریف و تبیین کرد؟ ** ببینید، ممکن است ما با فردی در جامعه مواجه شویم که راستگو و درستکار باشد، اما اعتقادات دینی قوی ندارد. اگر همین انسان به معارف الهی اعتقاد داشته باشد، از قدرت والای معنوی بهره مند می شود و موفقیت خود را قطعی تلقی می کند، زیرا نیروی الهی را پشتیبان و ضامن اعمال خود می داند. بنابراین، میان فردی که فطرتا دارای اخلاق خوب است با فردی که بر پایه پیروی از معارف و آموزه های اسلامی در مسیر اخلاقیات قدم برمی دارد، تفاوت وجود دارد؛ زیرا این فرد تلاش دارد رفتار اجتماعی و فردی خود را بر اساس قوانین الهی تضمین کند. این قوانین، استحکام و اعتبار بیشتری به عقاید و رفتار افراد می دهد. * آقای دکتر شریعتمداری! از منظر استاد شهید، عادتهای تربیتی تا چه میزان بر ترویج اخلاق در جامعه مؤثر بوده اند؟ ** عادت اخلاقی یعنی اینکه به دیگران احترام بگذاریم و حقوق افراد جامعه را به رسمیت بشناسیم. این امور عادتهایی است که در تحکیم مبانی اخلاقی در جامعه به ما کمک می کند. برای ترویج آن در جامعه، افراد را باید به فکر کردن وادار کرد، بدین معنا که مردم در برخورد با مسائل مختلف روشهای منطقی و عقلانی را برگزینند تا بتوانند با تشخیص صحیح مسائل و مشکلات مختلف، از امکانات موجود بهترین بهره را ببرند. از این رو آنان می توانند زندگی انسانی در ارتباط با خود و دیگران بسازند. * اخلاقیات در جهان به عنوان یک ارزش انسانی مطرح است، اما در کشور ما که معارف اسلامی بر جامعه حاکم است، کارکردهای دین و تربیت (با توجه به دیدگاه شهید مطهری بر رابطه تنگاتنگ میان این دو) چگونه می توانند در جامعه بروز و ظهور یابد؟ ** به نظر من، مردم جامعه باید معارف اسلامی را بیشتر بشناسند. یکی از راه های آشنایی با تعالیم اسلامی، مطالعه آثار شهید مطهری است. ایشان سعی داشتند اسلام واقعی را به جامعه بشناسانند آن هم در شرایطی که آموزه های اسلام در خطر غفلت و انحراف قرار داشت. تالیف کتاب های گرانبها و سخنرانیهای باشکوه این استاد بزرگ، نشانگر دغدغه شان بر معرفی اسلام واقعی به جامعه بوده است. خانواده های ما باید با آثار شهید مطهری انس بگیرند و آن را به عنوان منبعی خوب در شناساندن آموزه های اسلامی به فرزندانشان معرفی و توصیه کنند. از سوی دیگر، آموزش و پرورش باید معلمانی را در مدارس به کار بگمارد که با معارف اسلامی و تعلیم و تربیت اسلامی آشنا باشند و دانش آموزان را با افکار و اندیشه های اسلامی آشنا کنند. در این صورت، تحولی در نظام تعلیم و تربیت ایجاد می شود و فرزندان ما یاد می گیرند که اسلام را بیشتر و بهتر بشناسند؛ لذا در روابط فردی و اجتماعی خود تربیت اسلامی را پیاده خواهند کرد. * سایر نهادهای متولی امور فرهنگی و تربیتی در جامعه برای معرفی آرای شهید مطهری چه نقشی دارند؟ ** صدا و سیما باید برنامه های ویژه ای برای معرفی آثار شهید مطهری داشته باشد، زیرا این آثار معرف معارف اسلامی هستند. از سوی دیگر، در دانشگاه ها و دیگر مراکز آموزشی باید اندیشه ها و آرای شهید مطهری به گفتمانی برای بحث و تبادل نظر تبدیل شود. اگر این امر در مراکز آموزشی و تربیتی ما محور قرار گیرد، بتدریج شاهد تحولاتی در اصلاح نظام تربیتی جامعه خواهیم بود. از این رو، با معارف اسلامی بیشتر آشنا می شویم و این آموزه ها را نقشه راه خود در زندگی فردی و اجتماعی قرار می دهیم. * نقش شورای عالی انقلاب فرهنگی در تحقق این تحول بزرگ چگونه نمود می یابد؟ ** اصلا امام خمینی(ره) این شورا را برای تحول در نظام آموزشی و تربیتی تأسیس کردند تا در جامعه تحول دینی، تحول اخلاقی، تحول معنوی به وجود آورد. ارتباطی که شورا با وزارت علوم، وزارت آموزش و پرورش، استادان، معلمان و تشکیلات دانشگاهی داشته، برای معرفی بهتر معارف اسلامی در جامعه بوده و تلاش کرده متخصصان معارف اسلامی را برای ارتباط قوی تر با مراکز آموزشی تشویق کند. البته، این تحول بتدریج اتفاق می افتد زیرا، ایجاد فرهنگ سازی پایدار بر محور آموزه های اسلامی به زمان و برنامه دقیق نیاز دارد. از این رو، بتدریج فرزندان ما در مراکز آموزشی با این معارف تربیتی آشنا می شوند تا یاد بگیرند آن را مسیر راه خود در زندگی قرار دهند. البته، این تحول کار دشواری است زیرا این مسأله تغییر فکر و عادتها و رفتار جامعه است. این امور، اساس تربیت اجتماعی و فردی را تشکیل می دهد و همه متولیان فرهنگی باید احساس مسؤولیت بکنند. در وهله اول، والدین و در مراحل بعد مراکز آموزشی، صدا و سیما و رسانه ها. * اهمیت تسریع در ایجاد تحول نظام تربیتی جامعه در شرایط کنونی چقدر ضرورت دارد؟ ** این امر بسیار با اهمیت است. متأسفانه، مشکل جامعه ما مشکل تربیتی است. در مراکز آموزشی ما تربیت جایگاه اساسی ندارد، زیرا استادان، معلمان و مربیان ما چه در دانشگاه ها، چه در مدارس و مهد کودک ها، با مسائل و آموزه های تربیتی به طور کامل آشنا نیستند. اصل تربیت اسلامی باید محور این مراکز باشد. تربیت، درونی ترین ارزش برای انسان است. در اعتقادات اسلامی، پیامبران معلمان بشریتند. بنابراین، باید به اصول تعلیم و تربیت بیشتر آشنا باشیم و با شناخت و آگاهی کامل از این محور اساسی زندگی، بتوانیم تحولی در نظام تربیتی جامعه ایجاد کنیم